محتوای نهج البلاغه

سید رضی سخنان امامعلی(ع) را در سه بخش خطبهها، نامهها و حکمتها گردآورده که در نسخههای مختلف با اندکی اختلاف در شماره آمدهاند. بر اساس شمارهگزاری نهج 1 شمار خطبهها ۲۴۱، نامهها ۷۹ وکلمات قصار نهج البلاغه ۴۸۰ است.^[۶] همچنین وی در مقدمه نهجالبلاغه مینویسد که اگر در فصلهایی مطالب باهم هماهنگ نیستند، به این دلیل است که پیوستگی در آنها لحاظ نشده و فقط به دلیل بلاغت و دلپذیر بودن آمدهاند. وی همچنین دلیل تردید در برخی کلمات و عبارات را نقلهای مختلف عنوان کرده است.^[۷]

خطبهها

نهج البلاغه دائرة المعارفگونهای از فرهنگ اسلامی و شامل موضوعاتی چون خداشناسی و جهان فرشتگان، پیدایش عالم، طبیعت انسان، امتها و حکومتهای نیکوکار و ستمکار است؛ اما نکته اصلی این است که در سراسر این سخنان، خواست امام تدریس علوم طبیعی و جانورشناسی یا فهماندن نکتههای فلسفی و یا تاریخی نیست.^[۸]

سخنان علی(ع) در مطرحکردن اینگونه بحثها، همچونقرآن کریم است که به زبان موعظه از هر پدیده محسوس یا معقولی نمونهای روشن و قابل درک در پیش چشم شنونده قرار میدهد، سپس آرامآرام او را با خود به سر منزلی میبرد که باید بدان برسد، به درگاه خدا و آستان پروردگار یکتا.

آنجا که سخن در خلقت آسمان و زمین و آفتاب و ماه و ستاره و کوههاست، به زبان اندرز یاد میدهد که آنچه آفریدگار به آفریدگان بخشیده خیر محض است؛ اما انسان ناسپاس حق این همه نعمت را نمیگزارد و از راه خدا به راه شیطان روی میآورد و بخشش الهی را در راه انگیختن شر و برپاکردن فتنه صرف میکند، و آنجا که تذکار داستان پیشینیان است، به حاضران تعلیم میدهد که روزگار آیینه عبرت است و گذشته را در آن توان دید؛ اما عبرتگیرنده کی و چه کسی است؟ ببینید امتهای از میان رفته و در زیر خاک خفته چه کردند و چه دیدند کار نیک آنان را تقلید کنید و از ارتکاب کار زشتی که به نابودی آنان منتهی گشت بپرهیزید.^[۹]

در خلال این اندرزها گاهی هم به اصحاب خود مینگرد و به حال و کردار آنان میاندیشد، ناگهان کوهی از اندوه و دریغ بر دل او فرود میآید و آن هنگامی است که دیده حقیقت بین را از مردمی که پای منبرش نشستهاند میگرداند، و به افقی دورتر میگشاید به روزگار محمد(ص)و یاران پاکدل او که با اعتقاد به خدا و روز رستاخیز نصرت دین را بر سود دنیای خود مقدم داشتند. دیگر بار به جمع حاضران میپردازد و میبیند هنوز از آن زمان بیش از سی سال نگذشته است، چه شد که در این فاصله کوتاه مسلمان نماها جای مسلمانان راستین نشستهاند؟ مردمی که چون دنیا به روی آنان خندید خدا را فراموش و امام خود را نافرمانی کردند. آن مردم که گردنها را میکشیدند و بر خود میبالیدند که ما در راه خدا شهید دادهایم و خود نیز در آرزوی شهادتیم کجا رفتند؟ چرا اینان که گرد مرا گرفتهاند تن آسانی را بر کشته شدن در راه دین ترجیح میدهند و هر یک میکوشد تا این وظیفه دینی را به گردن دیگری اندازد؟ به مساوات و ایثار مسلمانان در صدر اسلام مینگرد که چگونه دیگری را بر خود مقدم میداشتند و میکوشیدند خود را از آلوده شدن به مال دنیا پاک نگاه دارند. اکنون چرا اینان مال اندوز و دنیاپرست شدهاند؟ این نمونهها و دهها نمونه دیگر 1 خطبههای امام است.^[۱۰]

همچنین ببینید: فهرست خطبههای نهج البلاغه

نامهها

نامهها بیشتر دستور کار حکمرانان است که: چگونه با طبقات مردم رفتار کنند و چهسان در نگهبانی خزانۀ ملت بکوشند. در هزینه، صرفه و صلاح جامعه را در نظر بگیرند. اما مضمون این نامهها، دستور حاکم نیمی از پهنه مسکونی جهان آن روز که به عاملان زیردست خود فرمان میدهد، نیست، نوشته پدری مهربان، سالخورده و سرد و گرم روزگار چشیده است که به فرزندان نورس خویش میآموزد تا در نبرد زندگی چگونه با مشکلات روبرو شوند.^[۱۱]

کلمات قصار

در این قسمت، گزیده سخنان حکمت آمیز امیرمؤمنان(ع) و پندهایش و نیز پاسخ پرسشها و گفتارهای کوتاه وی آمده است.^[

• مطهری، مرتضی، سیری در نهجالبلاغه، انتشارات صدرا، ۱۳۸۰

برچسبها: خطبه ها , نامه , کلمات قصار